55 năm “chiếng chèo bộ đội”

a2

ND – Nghệ thuật chèo truyền thống của nước ta chủ yếu là tứ chiếng chèo nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ: Chiếng Bắc, chiếng Nam, chiếng Ðông và chiếng Ðoài. Kể từ ngày 1-10-1954, với sự ra đời của Ðoàn văn công Tổng cục cung cấp, sau này đổi tên thành Ðoàn văn công Tổng cục Hậu cần (TCHC) và hiện nay là Ðoàn nghệ thuật TCHC, ngành chèo Việt Nam có thêm một người anh em đồng nghiệp.

Các nghệ sĩ Đoàn chèo Tổng cục Hậu cần biểu diễn tại Trường Sa.
Gọi như thế bởi ngay từ buổi đầu thành lập, hạt nhân chủ yếu của Ðoàn văn công Tổng cục cung cấp là những nghệ sĩ chèo từ các địa phương và đơn vị hội tụ về, góp tài năng và công sức làm nên nhiều tác phẩm chèo nổi tiếng đi cùng năm tháng. Ðó cũng là lý do vì sao hàng chục năm nay, Ðoàn nghệ thuật TCHC vẫn được công chúng gọi là Ðoàn chèo TCHC.
Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, lính chèo có mặt hầu khắp các binh trạm Trường Sơn, có thời gian đoàn phải chia thành nhiều mũi phục vụ bộ đội, TNXP, dân công hỏa tuyến… trên nhiều chiến trường, nhiều hướng chiến dịch. Những làn điệu chèo mượt mà, những trích đoạn chèo truyền thống, những hoạt cảnh chèo mới tươi vui… của Ðoàn được biểu diễn trực tiếp trên mặt trận và được phát trên sóng Ðài Tiếng nói Việt Nam đã góp phần thúc đẩy phong trào thi đua chiến đấu giỏi, sản xuất giỏi của quân và dân cả nước. Nhiều thế hệ khán giả hôm nay vẫn nhớ mãi những buổi diễn Trần Quốc Toản ra quân, Nguyễn Viết Xuân, Ðường về trận địa, Lá thư tiền tuyến, Chuyến đò sông Mã, Anh lái xe và cô chống lầy… của Ðoàn văn công TCHC ngày ấy…

Thời kỳ đất nước đổi mới, trong lúc nhiều đơn vị nghệ thuật dân tộc đứng trước sự lựa chọn tồn tại hay không tồn tại và xuất hiện xu hướng thương mại hóa nghệ thuật truyền thống, thì Văn công TCHC vẫn đứng vững trong cơ chế thị trường và kiên định con đường kế thừa và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống, với hàng loạt vở diễn ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam; ca ngợi tinh thần yêu nước, thương dân, trọng nghĩa tình, phê phán những thói hư tật xấu… Ðặc biệt, bộ ba tác phẩm chèo Bài ca giữ nước của Ðoàn văn công TCHC trở thành một hiện tượng của sân khấu nước nhà những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ trước. Nhiều cuộc hội thảo khoa học về bộ tác phẩm này đã được tổ chức và khẳng định: Bài ca giữ nước là mẫu mực của phương hướng cách tân, đổi mới chèo truyền thống, là bộ tác phẩm kinh điển của sân khấu chèo đương đại.

Những năm gần đây, trong môi trường hội nhập và bùng nổ các loại hình giải trí đa phương tiện, ngành sân khấu nói chung và sân khấu truyền thống nói riêng gặp muôn vàn khó khăn. Ngoài ra, Ðoàn nghệ thuật TCHC còn đứng trước nhiều khó khăn về quân số, trang bị, kinh phí, địa bàn hoạt động… Tuy vậy, Ðoàn vẫn tiếp tục phát huy tốt truyền thống của một đơn vị nghệ thuật hàng đầu, luôn coi trọng việc giữ gìn và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống, tổ chức dàn dựng được nhiều tác phẩm có giá trị nội dung và nghệ thuật cao phục vụ bộ đội và nhân dân trong cả nước. 5 năm gần đây, đoàn đã làm sống lại nhiều trích đoạn chèo cổ mẫu mực, như: Lý trưởng, mẹ mõ, Thị Mầu lên chùa, Súy Vân giả dại, Phù thủy sợ ma, Tuần Ty đào Huế… Nhiều tác phẩm vang bóng một thời của đoàn cũng được tái dựng thành công, như: Anh lái xe và cô chống lầy, Ðôi mắt, Người năm ấy… Ðặc biệt, chấp hành chỉ thị của Bộ Quốc phòng, năm 2007 Ðoàn đã tái dựng xuất sắc bộ tác phẩm Bài ca giữ nước của cố NSND Tào Mạt, hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Ðồng thời, Ðoàn đã tích cực cộng tác với các tác giả kịch bản và đạo diễn trong và ngoài quân đội; tổ chức tọa đàm, đi thực tế, đặt hàng, thẩm định… để xây dựng nhiều vở diễn mới được dư luận đánh giá cao, như: Dòng chảy thần kỳ, Ánh sao đầu núi, Vụ án sau 20 năm, Ðã một lần, Chuyện người xưa, Trạng Quỳnh, Ðêm trắng… Trong đó, vở Ðêm trắng sau hơn một trăm đêm biểu diễn phục vụ quân dân tại các đơn vị và địa phương được dư luận đánh giá rất cao, đã giành thắng lợi giòn giã tại Hội diễn nghệ thuật chuyên nghiệp toàn quân năm 2008, với một loạt giải thưởng: Huy chương vàng cho vở diễn; Bằng khen của Tổng cục chính trị và Giải thưởng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dành cho tác phẩm xuất sắc về đề tài Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; ba Huy chương vàng và năm Huy chương bạc cho tám diễn viên thể hiện thành công các vai diễn; hai giải thưởng xuất sắc của Hội nghệ sĩ sân khấu dành cho NSƯT Ðào Lê chỉ đạo nghệ thuật vở diễn và nghệ sĩ trẻ Ngọc Cao thể hiện hình tượng Bác Hồ kính yêu…

Còn nhớ vào năm 2004, khi Ðài Truyền hình Việt Nam (VTV) mở chuyên mục Sân khấu truyền hình, Ðoàn nghệ thuật TCHC đã được mời diễn ra mắt chuyên mục này với vở Ðiều đọng lại sau chiến tranh. Từ đó đến nay, Ðoàn đã năm lần được mời lên “Sân khấu truyền hình” với những tác phẩm mới dàn đựng được dư luận mến mộ. Ngoài ra, hằng năm Ðoàn đều tổ chức từ một đến hai đợt hành quân dã ngoại biểu diễn phục vụ khán giả quân dân Trường Sa, Tây Bắc, Việt Bắc, miền trung, Tây Nguyên, Nam Bộ… và nước bạn Lào. Ở đâu, lính chèo cũng đều được chiến sĩ và đồng bào các dân tộc vô cùng mến mộ, khẳng định uy tín của thương hiệu “Chiếng chèo bộ đội” trong tình cảm của khán giả quân-dân cả nước.

Tiếp sau những tên tuổi như: Tào Mạt, Nguyễn Thành, Nguyễn Thế Phiệt, Xuân Theo, Ngọc Viễn… thế hệ hiện nay của Ðoàn như: Ðào Lê, Thanh Hải, Quốc Trượng, Trung Sinh, Minh Tiến, Phương Thúy, Tự Long, Hiền Lương, Kim Liên, Thùy Linh, v.v. đang tiếp nối xứng đáng truyền thống của thế hệ cha anh. “Chiếng chèo bộ đội” có nhiều tên tuổi thuộc hàng ngôi sao, trong đó có 13 NSƯT. Ðặc biệt, bên cạnh nhiều huân chương cao quý được tặng thưởng qua các thời kỳ, Ðoàn đã được Nhà nước tuyên dương Ðơn vị Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ đổi mới. Nhân dịp kỷ niệm 55 năm thành lập, Ðoàn vinh dự được thưởng Huân chương Quân công hạng nhì. Các thế hệ nghệ sĩ Ðoàn nghệ thuật TCHC luôn luôn khắc sâu lời dạy của Bác Hồ kính yêu ngày 28-3-1967, khi Ðoàn được vinh dự vào Phủ Chủ tịch biểu diễn cho Bác xem.