Xúc động với vở chèo cổ “Trinh Nguyên”

9518ANH-1

VH- Đêm diễn ra mắt vở chèo cổ Nàng Trinh Nguyên của các nghệ sĩ Nhà hát Chèo VN biểu diễn đã làm không ít khán giả rơi lệ, có những cụ bà bước ra khỏi Nhà hát Kim Mã vẫn xuýt  xoa: “Vở diễn hay quá. Đời này cần nhiều những nàng Trinh Nguyên lắm để có những người con hiếu thảo như anh em Tôn Mạnh, Tôn Trọng”.

Bảo tồn nghệ thuật chèo phải bằng con người

Thật kỳ lạ, một vở chèo cổ tích cũ bao nhiêu năm được Nhà hát Chèo VN phục dựng vẫn tạo được sức hút đến vậy với người xem. NSƯT Thanh Ngoan, Giám đốc Nhà hát Chèo VN cho biết : “Chèo cổ Việt Nam có bảy vở đặc sắc, Nàng Trinh Nguyên là vở chèo cổ cuối cùng được Nhà hát phục dựng lại. Việc phục dựng lại những tích chèo cổ nổi tiếng với những bài học đạo lý, giáo huấn con người sâu sắc không hề cũ với cuộc sống hôm nay là điều mà chúng tôi rất tâm đắc. Chủ trương dựng và phục hồi lại những vở chèo cổ của  Nhà hát Chèo VN nhằm mục đích bảo tồn “sống” chèo với lớp diễn viên trẻ hôm nay. Việc gìn giữ và phát triển chèo cổ đang bị mai một đi nhiều, tìm lại vốn cổ để phân định vàng thau cho rõ ràng. Nhà hát tập hợp lại các thế hệ diễn viên đã về hưu, lớn tuổi đã từng nổi danh với các vai diễn mẫu trong chèo cổ như mụ, lão, đào, kép, hề áo ngắn, hề áo dài… trong các tích chèo cổ để truyền lại những vai mẫu của họ cho lớp diễn viên trẻ”.

Vở chèo nói về hai nhân vật trẻ em là Tôn Mạnh, Tôn Trọng. Ngay từ lúc tuổi thơ, Tôn Mạnh cùng Tôn Trọng đã mồ côi cha. Đau hơn, người anh là Tôn Mạnh còn mồ côi cả cha lẫn mẹ. Một hôm đang trên đường đi học trở về thăm mẹ gặp một xác người chết. Sau chốc lát hoảng hốt, hai anh em đã cùng nhau lo toan chôn cất chu đáo cho nạn nhân. Và điềm dữ đã đến với cả hai bé trẻ thơ này. Tình ngay lý gian một lúc ập đến, cả Tôn Mạnh và Tôn Trọng cùng bị bắt, bị cầm tù bị vu là giết người phi tang. Dữ dằn hơn, án tử hình đến với một trong hai anh em, vì họ lâm vào cảnh “làm phúc phải tội”. Bà mẹ là Trinh Nguyên cao cả, xin được nhận án tù hình thay cho hai đứa con thơ. Còn nếu không chết thay được, thì án tử hình sẽ thuộc về đứa em là Tôn Trọng, là giọt máu của bà với ông Tôn Dân đã khuất chứ không phải thuộc về đứa anh Tôn Mạnh đã mồ côi cả cha, cả mẹ. Cái tình của bà mẹ kế, tình anh em của Tôn Mạnh, Tôn Trọng… đã thấu tới tim của mọi người, quan án sát đã đưa ra một kết luận đầy tình người đó là ba mẹ con nàng Trinh Nguyên đều vô tội.

Thầy đồ và mẹ con nàng Trinh Nguyên: lớp diễn hài hay trong vở

Tích truyện đơn giản, đề tài không mới nhưng vở chèo vẫn mang tính thời đại khi diễn tả thành công tình mẫu tử, tình anh em… và đặc biệt là cách ứng xử cao thượng giữa  dì ghẻ và con chồng. Một trong hai đạo diễn vở,  NSƯT Đoàn Vinh chia sẻ: “Chúng tôi dựng lại tích chèo cổ và cảm thấy các cụ ngày xưa đã có tư tưởng rất mới khi xây dựng hình tượng nàng Trinh Nguyên. Một bà mẹ kế nhưng vô cùng cao thượng qua cách suy nghĩ, cách ứng xử với con cái, với chồng, đặc biệt là với con riêng của chồng. Tính thời đại và nhân văn thấm đẫm trong vở chèo khiến ê kíp sáng tạo chúng tôi cảm thấy vô cùng tâm đắc. Chúng tôi đã biên tập lại các tình tiết, làm rõ hơn từng tính cách nhân vật trong chèo”. Đạo diễn Đoàn Vinh chia sẻ ông  đã phục dựng bốn vở trong hệ thống bảy vở chèo cổ nhưng đến vở này đạo diễn bị ám ảnh rất nhiều bởi nhân vật Trinh Nguyên, nhân vật này đã từng được bà nội của Đoàn Vinh, nghệ nhân chèo Cả Tam diễn, sau này là chị con bác của ông, NSƯT Đoàn Thanh Bình thể hiện. Đó là lý do mà đạo diễn và ê kíp sáng tạo đã lao tâm tìm được những làn điệu hay, đắt trong số 150 làn điệu cổ trong chèo để diễn tả cho trúng tính cách và hoàn cảnh của từng nhân vật.

So với tích cũ thì vở chèo lần này đã làm sáng hơn rất nhiều các mẫu nhân vật trong câu chuyện. Ê kíp phục dựng đã xây dựng thành công những mẫu nhân vật như viên xá, nhóm trưởng đội lính tuần là một mẫu người “chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng”, bắt đàn em phải phục dịch, hầu hạ và sẵn sàng chụp giật để được lợi về mình. So sánh với xã hội hiện đại thì cũng không thiếu những hình mẫu nhân vật như vậy trong cuộc sống.  Nhân vật thầy đồ do nghệ sĩ Trần Hải thể hiện thuộc mẫu hề áo dài đã diễn hài rất duyên dáng, khắc hoạ một ông thầy hết sức dí dỏm, đùa tếu nhưng lại rất tâm huyết với trò và dẫu có thích mẹ của các trò mấy thì vẫn không đi quá giới hạn của một người thầy. Nhân vật thầy bói của nghệ sĩ Văn Phương chỉ xuất hiện trong một màn trò ngắn nhưng đã thể hiện được ưu thế nổi trội của một vai diễn thông minh, hội tụ đủ các yếu tố của một nghệ sĩ hề chèo với lối diễn khá tung tẩy. Có được một dàn nghệ sĩ hội tụ các yếu tố thanh sắc thục khí thần là điều mà các đạo diễn của vở cảm thấy rất hài lòng.

Lớp diễn xử án hai anh em Tôn Mạnh, Tôn Trọng: Nhiều khán giả khóc sụt sùi vì thương cho nhân vật bị oan

Vai diễn sáng nhất, gây được thiện cảm nhất trong vở đó là nhân vật nàng Trinh Nguyên do NSƯT Thuỳ Dung đảm nhiệm. Trinh Nguyên là vai mẫu đào thương nổi bật của chèo cổ với nhiều cảm xúc, cung bậc tình cảm. NSƯT Thuỳ Dung đã đạt tới độ chín, mịn cho vai diễn. Nhiều bạn nghề diễn chia sẻ họ không chỉ khâm phục tài năng đến độ chín của nữ nghệ sĩ này mà còn cả sự chịu khó lăn lộn với vai diễn. Buổi tập nào khi mọi người đến đã thấy Thuỳ Dung tập vai, mọi người về thì vẫn thấy chị nán lại tập. Quả thực với chèo tìm kiếm được một nữ nghệ sĩ hội tủ mọi yếu tố và đạt độ chín như NSƯT Thuỳ Dung không phải là dễ, đó là lý do mà Thuỳ Dung đã lấy được bao nhiêu nước mắt từ khán giả khi cô cất lời hát ngọt ngào đầy xúc cảm với các làn điệu trữ tình trong chèo như sử vãn, con nhện giăng mùng, tò vò. Xúc động nhất là cảnh nàng Trinh Nguyên chia sẻ suy nghĩ của mình khi lựa chọn con nhỏ do mình dứt ruột đẻ ra để chết thế thay cho con chồng. 

Cốt truyện đơn giản nhưng lời thoại và ngôn ngữ của các nhân vật lại vô cùng hay và sâu sắc. NSƯT Bá Dũng thành công khi diễn tả sự đạo mạo, nghiêm nghị của  quan án nhưng cho đến kết vở thì vẻ mặt “mặt sắt đen sì” của quan toà cũng được cởi bỏ khi cất lời xử  đầy thấu tình đạt lý làm cho khán giả như vỡ oà trước tài “cầm cân nảy mực”: “Dẫu biết luật nước nghiêm minh không thể vị tình mà xét xử nhưng một người mẹ dám hi sinh đứa con mình dứt ruột bỏ ra để cứu lấy con chồng thì không thể làm điều ác. Hai đứa trẻ đứa nào cũng nhận cái chết về mình thì có lẽ nào là những đứa trẻ bất nhân. Thế gian này có mấy người mẹ và những đứa con như vậy!”.

Bác Nga, nhà ở ngõ 437 Kim Mã, một trong những khán giả VIP của Nhà hát Chèo VN chia sẻ: “Tôi rất cảm ơn Nhà hát Chèo VN đã lưu số điện thoại của tôi. Mỗi lần có vở diễn mới là chúng tôi đều được ưu tiên gọi đi xem trước. Tôi là một khán giả trung thành của các nghệ sĩ Nhà hát Chèo VN. Vở chèo Nàng Trinh Nguyên là một vở diễn rất hay và xúc động.Chắc chắn những người phụ nữ, những gia đình có hoàn cảnh éo le sẽ học được ở đây bài học ứng nhân xử thế. Chèo xưa mà nói chuyện hôm nay vô cùng sâu sắc”.

Bảo tồn nghệ thuật truyền thống phải bằng con người

Với phương châm bảo tồn nghệ thuật chèo truyền thống bằng con người khi giao vai cho lớp trẻ, hai diễn viên trẻ vừa tốt nghiệp khoá đào tạo diễn viên chèo do Nhà hát Chèo VN kết hợp với Trường ĐH Sân khấu Điện ảnh đào tạo đã đảm trách rất tròn hai vai Tôn Mạnh, Tôn Trọng. Cùng với sự tươi mới của lứa diễn viên trẻ là sự “chuẩn chỉ” mực thước của lớp nghệ sĩ đàn anh, đàn chị, Nhà hát Chèo VN có quyền để tự hào khi đã và đang có một lực lượng nghệ sĩ hùng hậu tâm huyết và có nghề. Bảo tồn nghệ thuật truyền thống phải bằng con người.

(NSND Vương Duy Biên, Thứ trưởng Bộ VHTTDL)

(Nguồn: Thuý Hiền – Báo Điện tử Văn hóa)