Tuần Ty – Đào Huế và cuộc đánh ghen ngoạn mục

17917777_1841760552715611_3382150184702346242_o

Lớp trò là sự diễn tiến đầy kịch tính tâm lý giữa sự chì chiết đáo để, đay nghiến cay đắng của Đào Huế và sự chống đỡ, giấu giếm, bao che uyển chuyển và hài hước của Tuần Ty. Còn Đào Nấp chỉ là cái bóng luôn luôn lẩn trốn để tránh đòn. Cả lớp trò được triển khai qua những làn điệu Chèo mang âm hưởng nhạc Huế đã tạo ấn tượng mới lạ trong nghệ thuật Chèo. Có lẽ sự hấp dẫn tiềm ẩn nơi đây.
Những câu chuyện về “mối tình tay ba” vốn dĩ quá quen thuộc trong văn học nghệ thuật, thường rất dễ trở nên nhàm chán. Vậy mà anh chàng Tuần Ty và cô đào Huế trải qua hàng trăm năm nay vẫn “ngang nhiên” cống hiến cho người xem một cuộc đánh nghen ngoạn mục trong Chèo!
Từ một lớp trò phụ, do có sức quyến rũ về thẩm mỹ, nó đã vượt lên tồn tại như một tác phẩm độc lập. Ít ai biết rằng nó có xuất xứ từ vở Chu Mãi Thần. Còn nhân vật chính Thiệt Thê thì biến thành cô “đào nấp” vô danh trong bộ ba nhân vật của lớp trò độc đáo này.
Câu chuyện thật là đơn giản. Có một anh quan Tuần Ty quê miền Trung được bổ nhiệm trên đất Bắc, tằng tịu với người vợ cũ của Chu Mãi Thần, định lấy làm “vợ hai”. Người vợ của Tuần Ty từ miền trong ra thăm chồng bắt gặi hai người đang dan díu. Và một trận “cuồng phong” dữ dội của sự ghen tuông đã nổi lên trong lòng cô Đào xứ Huế. Lớp trò là sự diễn tiến đầy kịch tính tâm lý giữa sự chì chiết đáo để, đay nghiến cay đắng của Đào Huế và sự chống đỡ, giấu giếm, bao che uyển chuyển và hài hước của Tuần Ty. Còn Đào Nấp chỉ là cái bóng luôn luôn lẩn trốn để tránh đòn. Cả lớp trò được triển khai qua những làn điệu Chèo mang âm hưởng nhạc Huế đã tạo ấn tượng mới lạ trong nghệ thuật Chèo. Có lẽ sự hấp dẫn tiềm ẩn nơi đây.
Sự gặp gỡ kỳ thú giữa âm nhạc dân gian miền Trung đậm đà hơi Nao, hơi Ai, hơi Oán da diết, thâm trầm với âm nhạc đồng bằng Bắc Bộ trong sáng, hồn nhiên, dân dã đã tạo nên một mốc son trong sự phát triển nhạc Chèo. Chất ca kịch dầy đặc của lớp trò được tạo nên bởi một chùm làn điệu Chèo mang âm hưởng Huế: Từ điệu Sắp sông dâu nhẩn nha, thanh bình khi Đào Huế trên đường ra Bắc:
“Thung dung ba bốn chiếc thuyền kề
Chiếc về Hà Nội, chiếc về Vạn Vân”.
Cho đến nỗi niềm xao xuyến, cô liêu, than thân tiếc phận khi biết chồng mình còn “tham vóc lĩnh trìu hoa, một bên đòn ống, một bên đòn gánh cho mê mẩn đời” để rồi chỉ còn biết “dậm chân vái đất kêu trời” mà thôi.
Tiếp theo là sự nỉ non, kể lể thống thiết cùng lời khuyên thấm thía sâu xa:
Chim khôn đậu nóc nhà quan
Trai khôn tầm vợ, gái ngoan tầm chồng.
Ở đỉnh điểm của sự cay đắng, oán giận, các âm thanh như được kết tụ lại thành một mũi tên sắc nhọn hướng về người con gái quyến rũ chồng mình qua điệu Sắp đuổi đầy kịch tính:
Chém cha con bợm lầu xanh
Rủ rê chồng chị, dỗ dành chồng tao!
Sáu làn điệu biểu hiện nội tâm nhân vật từ thấp đến cao, từ kìm nén tới bùng phát, từ cao trào trở về bình lặng là những sáng tạo tài tình qua phương thức Chèo hoá âm nhạc miền Trung, đóng góp cho kho tàng làn điệu Chèo những phương tiện ngôn ngữ sâu sắc.
Âm hưởng nhạc Huế thâm nhập vào Chèo được bắt nguồn từ việc dùng thổ ngữ miền Trung để đối ngoại giữa hai nhân vật Tuần Ty và Đào Huế. Đây là một ý tưởng sáng tạo sâu sắc và độc đáo vận dụng vào lối nói Chèo đẩy lên thành hình thức hát nói mang màu sắc mới. Đặc biệt nổi lên nét Vỉa Huế đầy ấn tượng. Chỉ với mấy âm cao chói sắc vuốt xuống mà có sức diễn đạt tinh tế kỳ lạ. Khi thì mang tính dãi bày tha thiết:
Ới… yêng (anh) ơi!
Mưa từ trong Quảng mưa ra
Thân tôi là gái phải qua tầm chồng.
Khi lại mang tính trách móc, nỉ non, cảm thương, hờn dỗi:
Ới ới… yêng ơi!
Kể từ khi thiếp tới cửa chàng
Lạng bạc, phân vàng bẻ đôi nỏ (không) có!
Nay anh có phòng này, anh khuây phòng nọ
Anh bỏ mẹ con tôi bơ vơ góc bể chân trời!
Cho đến lúc cao trào, làn Vỉa Huế được phát ra với một sự hờn oán cao độ được kìm nén qua tiếng rít giữa hai hàm răng nghiến chặt:
“Ơi ới… con tê (kia) ơi!
Mày lấy được chồng bà, đất lơ trời lẳng, đất lẳng trời lơ, ông tơ chết tiệt, bà nguyệt chết đâm”
Có thể nói làn Vỉa Huế nổi bật lên như một “nhãn tự” luôn luôn đổi màu. Nó được nhắc lại nhiều lần mà mỗi lần lại thể hiện một sắc thái, một cấp độ tình cảm khác nhau tạo nên sức rung cảm, cuốn hút đến kỳ lạ.
Chỉ với các làn hát nói, cùng với các khúc điệu mang tính cách của nhân vật qua các trạng thái tình cảm, tình huống khác nhau, thì lớp trò đã đầy đủ những yếu tố của một tác phẩm ca kịch hoàn chỉnh. Nhưng nghệ thuật Chèo bằng ngôn ngữ tổng hợp của mình không dừng lại ở đây, mà còn đi xa hơn trong sự kết hợp tài tình với ngôn ngữ múa. Có thể nói yếu tố vũ đạo vận dụng trong lớp trò này đã đạt tới độ viên mãn và nghiêm ngặt như những “trình thức” trong nghệ thuật Tuồng vậy! Những động tác hờn ghen, đuổi đánh, chống đỡ, ẩn nấp của ba nhân vật được thiết kế hoàn hảo như một khúc tam tấu (trio) kinh điển, gắn bó chặt chẽ đến từng chi tiết với lời hát và tâm trạng nhân vật.
Có lẽ điều quan trọng cuối cùng mang ý nghĩa quyết định sự thành công của lớp trò Tuần Ty – Đào Huế là phong cách diễn xuất độc đáo của Chèo. Tính cách điệu, tính trào lộng theo lối Chèo được phủ lên các nhân vật, các tình huống của cốt truyện đã tạo nên cảm giác gián cách, yên bình, mang lại sự nhâm nhi thú vị cho người xem – Nhân vật Đào Huế với cách diễn vừa cương vừa nhu mang phong cách thâm trầm, đĩnh đạc, mực thước mà không ác độc, dữ dằn. Đối lại, là lối diễn nhu thuần, mềm mại, uyển chuyển pha đậm chất hài hước của Tuần Ty, tựa như một cơn gió thoảng, một làn nước mát chế ngự những cơn lửa ghen bỏng rát, bừng bừng.
Những sắc thái tinh tế, đa chiều đa nghĩa của âm nhạc, thơ ca, vũ đạo theo phong cách Chèo, được hoà quyện nhuần nhị qua nghệ thuật diễn xuất tài hoa đã tạo nên một mảnh đời hấp dẫn, vừa có vị đắng chát lại có cả ngọt ngào. Bất giác mỉm cười tâm đắc về sự tài tình, ý vị, hóm hỉnh của sáng tạo dân gian.
(Nguồn: Đôn Truyền. Hồn quê trong di sản – NXB Văn học, 2007)