Nguyễn Đình Nghị và sự tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực

021
Tiểu luận – Trần Đình Văn

NGUYỄN ĐÌNH NGHỊ VÀ SỰ TIẾP NHẬN

NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA CHỦ NGHĨA HIỆN THỰC

1. Sự tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực là xu thế tất yếu của văn học nghệ thuật Việt Nam đầu thế kỉ 20, trong đó có sân khấu Chèo.

Trong văn học nghệ thuật, những tác phẩm có tính chất hiện thực và giá trị hiện thực đã xuất hiện từ lâu trước khi chủ nghĩa hiện thực ra đời. Trong lịch sử văn học Việt Nam, khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa cũng đã bộc lộ trong một số tác phẩm nổi tiếng như “Chinh phụ ngâm”, “Cung oán ngâm khúc”, “Truyện Kiều”, “Lục Vân Tiên”…nhưng chưa bao giờ là khuynh hướng chủ đạo cho cả một giai đoạn phát triển.

Chủ nghĩa hiện thực với tư cách một trào lưu, một phương pháp sáng tác hoàn chỉnh chỉ mới xuất hiện từ thế kỉ 19 ở các nước phương Tây, tiêu biểu là Pháp, Anh, Italia, Nga…, từ đó ảnh hưởng tới toàn thế giới. Ở Việt Nam, nhu cầu phản ánh và phê bình các vấn đề xã hội đã trở nên bức thiết đối với cả đội ngủ văn nghệ sĩ và quảng đại công chúng. Cả chủ thể sáng tạo lẫn khách thể thưởng thức đều khao khát dỡ bỏ những khuôn nếp sáo mòn để hưứong tới một diện mạo mới phong phú hơn, sinh động hơn, thiết thực hơn. Các tác phẩm văn học nghệ thuật phương Tây (và cả những nước tiếp cận và chịu ảnh hưởng của văn hoá phương Tây sớm hơn như Nhật Bản, Trung Quốc…) được truyền bá vào nước ta đã đem theo sức hút của chủ nghĩa hiện thực. Khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa đã tạo ảnh hưởng khá toàn diện đối với mọi loại hình, nhưng nổi bật nhất vẫn là trong văn học. Kết quả của sự tiếp nhận ảnh hưởng này là sự ra đời của cả một trào lưu văn học mang tên gọi “hiện thực phê phán”. Trào lưu này đã để lại cho lịch sử văn học nước nhà nhiều tác phẩm có giá trị cao, nhiều gương mặt nhà văn xuất sắc. Chủ nghĩa hiện thực ảnh hưởng tới sân khấu Việt Nam muộn hơn một chút so với văn học, nhưng cũng tạo ra những chuyển biến mang tính chất bước ngoặt.

Cùng thời kỳ với Nguyễn Đình Nghị (cuối thế kỉ 19 – đầu thế kỉ 20), sân khấu phương Tây đã xuất hiện những đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa hiện thực, nổi bật nhất là ba trường phái : trường phái Ăngtoan theo khuynh hướng tự nhiên chủ nghĩa, trường phái Xtanixlapxki theo khuynh hướng hiện thực tâm lý, trường phái Mayeckhon theo khuynh hướng hiện thực ước lệ. Sự ảnh hưởng của khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa trong sân khấu phương Tây đối với sân khấu Việt Nam đã góp phần quan trọng đặt nền móng cho sự ra đời của kịch nói Việt Nam và làm thay đổi nhiều nét diện mạo của sân khấu dân tộc, trong đó có sân khấu Chèo.

Khái niệm “kịch Thái Tây” theo cách nói của các nhà hoạt động sân khấu thời kỳ này vừa để chỉ kịch nói phương Tây truyền bá vào Việt Nam, vừa để chỉ nghệ thuật kịch nói Việt Nam mới hình thành trên cơ sở bản địa hoá kịch nói phuơng Tây. Kịch Thái Tây tuy mới đến với khán giả Việt Nam (chủ yếu ở khu vực thành thị) nhưng đã nhanh chóng khẳng định được sức hấp dẫn của mình nhờ có đề tài, chủ đề và hình thức thể hiện gần gũi với con người đương đại, dễ xem, dễ hiểu và mới lạ.

Trước tình trạng khán giả ngày một thưa vắng, các phường gánh từ Chèo sân đình đến Chèo văn minh đã cố gắng đổi mới tích, đổi mới trò. Tuy chưa “mới” được là bao, nhưng Chèo văn minh cũng đã có một thời gian thu hút được khán giả, bước đầu khẳng định xu thế tất yếu của Chèo là tiếp nhận các yếu tố ngoại lai để đổi mới. Trước đây, sân khấu Việt Nam (trong đó có Chèo) đã từng chịu ảnh hưởng từ sân khấu các nước láng giềng trong khu vực để phong phú hoá, đa dạng hoá các giá trị nội sinh. Nhưng trong cuộc khủng hoảng khán giả đầu thế kỷ 20, dường như việc tiếp thu nguồn ảnh hưởng này không còn là phương thuốc hữu hiệu để bổ sung sinh lực cho Chèo. Hoàn cảnh lịch sử đã tạo điều kiện để sân khấu Chèo tiếp cận với một nguồn lực mới, và Nguyễn Đình Nghị là người đi tiên phong, tích cực nhất trong việc đón nhận luồng gió mới này vào ngôi nhà cổ kính của nghệ thuật Chèo.

Sự tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực là xu thế tất yếu do tác động của hoàn cảnh lịch sử, nhưng cần nhấn mạnh rằng Nguyễn Đình Nghị chính là người đầu tiên trong sân khấu Chèo nhìn nhận tính đúng đắn của xu thế này và chọn đây là con đường phát triển.

 

2. Nguyễn Đình Nghị là người đi tiên phong trong việc tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực để đổi mới Chèo theo xu thế thời đại.

Bản thân nghệ thuật Chèo từ thời kỳ Chèo sân đình cũng đã manh nha khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa, với những tích diễn, trò diễn lột tả khá rõ nét các mảng hiện thực xã hội như các vở “Quan Âm Thị Kính”, “Từ Thức”, “Xuý Vân”. Về mặt này, thời kỳ Chèo văn minh cũng chưa có nhiều đổi khác so với Chèo sân đình. Đến khi Nguyễn Đình Nghị khởi xướng phong trào Chèo cải lương, chủ nghĩa hiện thực mới được tiếp nhận như một khuynh hướng sáng tác mang tính chủ đạo, bước đầu có quan điểm lý luận hẳn hoi (dù còn ở mức sơ khai) và tạo nên cả một trào lưu có ảnh hưởng rộng rãi.

Vai trò “thủ lĩnh” của Nguyễn Đình Nghị ở  Sán Nhiên Đài đã tạo điều kiện để đưa chủ trương của ông vào thực thi trong mọi hoạt động của ban hát. Ông đã thực hiện chủ trương ấy một cách cương quyết và kiên trì. Bản thân ông là người đi đầu, tích cực sáng tác dàn dựng theo phong cách mới, đồng thời tác động lôi cuốn các cộng sự cùng đi theo đường hướng của mình. Từ năm 1923, dưới sự dẫn dắt của Nguyễn Đình Nghị, Sán Nhiên Đài đã chuyển hẳn sang cách làm mới về mọi mặt, trở thành tâm điểm của cuộc cách tân Chèo lần thứ hai. Hơn thế nữa, Nguyễn Đình Nghị và các cộng sự còn thành lập thêm Cải Lương Hý Viện, tăng cường lực lượng và tạo thế, tạo đà phát triển cho một trào lưu mới.  Nguyễn Đình Nghị đã định danh cho phong cách nghệ thuật của mình là “Chèo cải lương” và sự ra đời của Chèo cải lương là cột mốc đánh dấu sự chấm dứt vai trò lịch sử của Chèo văn minh.

Những thành công nhất định (nổi bật là sự cải thiện rõ rệt về hiệu quả khán giả) đã khích lệ Nguyễn Đình Nghị kiên trì theo đuổi con đường đã chọn. Từ thời kỳ Sán Nhiên Đài, Cải Lương Hý Viện cho đến Nghị Lập Ban, Tự Lập Ban, Đức Thịnh Ban …sau này, các ban hát do Nguyễn Đình Nghị đứng đầu đều trung thành với Chèo cải lương. Nhiều phường gánh khác cũng bị những thành công của Nguyễn Đình Nghị thuyết phục và đã hưởng ứng cách làm của ông, thậm chí xin mua bản quyền các tác phẩm của ông để biểu diễn.

Vị thế “thủ lĩnh” của Nguyễn Đình Nghị ở Sán Nhiên Đài đã tạo điều kiện để ông thực thi các chủ trương cách tân của mình. Ngược lại, chính thành quả của cuộc cách tân ấy đã giúp ông củng cố và nâng cao vị thế cá nhân. Từ vị thế người đứng đầu một ban hát, Nguyễn Đình Nghị đã vươn tới vị thế chủ soái của cả một trào lưu nghệ thuật.

Sự tiếp nhận ảnh hưởng từ sân khấu phương Tây (kịch Thái Tây) của Nguyễn Đình Nghị tuy mang tính chất toàn diện (từ khâu sáng tác đến khâu biểu diễn), nhưng có thể thấy khía cạnh mà ông tiếp nhận nhiều nhất, để lại dấu ấn đậm nét nhất chính là xu hướng hiện thực hoá. Như cách nói của ông là “trích thực tả chân”, các tác phẩm của ông đã giảm bớt tính chất ước lệ trong hình thức biểu diễn.

Trong chuyên đề này, chúng tôi không đi sâu vào việc đánh giá mức độ thành công của Nguyễn Đình Nghị khi ông chủ định cách tân Chèo bằng cách “lái” Chèo ngả gần về xu hướng tả thực, chỉ xin nhấn mạnh khát vọng tìm đường đổi mới và nỗ lực mở đường của Nguyễn Đình Nghị. Ông đã xác định việc ngả theo khuynh hướng tả thực là giải pháp hữu hiệu nhất để đem lại cho Chèo một luồng sinh khí mới, một diện mạo mới có sức hấp dẫn mạnh mẽ hơn đối với khán giả. Bên cạnh đó, với cách nhìn còn mang nhiều hạn chế lịch sử, Nguyễn Đình Nghị cũng coi đây là một trong những phương cách đưa Chèo hoà nhập tốt hơn với đối tượng phục vụ mới (khán giả thành thị) và không gian biểu diễn mới (sân khấu hộp).

Phẩm chất của một thủ lĩnh, một người cầm cờ tiên phong còn thể hiện ở chỗ Nguyễn Đình Nghị luôn kiên trì theo đuổi đường lối mà ông đã chọn, ngay cả khi Chèo cải lương đã đi tới những bước suy thoái. Trong thời kỳ mới khai sinh Chèo cải lương, phần nào Nguyễn Đình Nghị tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực như một giải pháp mang tính tình thế, nhằm thích ứng với những biến động của thời cuộc. Nhưng càng về sau, khuynh hướng này càng được khẳng định là một chủ trương mang tính chiến lược của Nguyễn Đình Nghị  và bước đầu đã hình thành cơ sở lý luận. Từ những “điều chỉnh” ở mặt này mặt khác, Nguyễn Đình Nghị đã chính thức phát động một cuộc cách tân trên quy mô tổng thể, toàn diện.

Với cách diễn đạt còn đơn giản, Nguyễn Đình Nghị đã chính thức tuyên ngôn về sự lựa chọn khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa (thời ấy gọi nôm na là “tả chân”, “tả thực”) làm khuynh hướng sáng tác chủ đạo của mình. Tuy không thành hệ thống hoàn chỉnh nhưng quan điểm của ông đã được thể hiện trong các bài viết hoặc phát ngôn rải rác suốt hai thập kỷ chủ xướng Chèo cải lương. Chính nhờ có những cơ sở lý luận (dù còn ở mức sơ khai) mà Chèo cải lương có một sức sống lâu bền hơn so với Chèo văn minh và vị trí chủ soái của Nguyễn Đình Nghị luôn được giữ vững cho tới khi phong trào Chèo cải lương chấm dứt vai trò lịch sử của mình.

 

3. Nguyễn Đình Nghị đã tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực một cách toàn diện, dẫn đến Chèo cải lương của ông có sự cách tân trên mọi phương diện (kịch bản, dàn dựng, biểu diễn…). Có thể coi đây là một sự đổi mới mang tính triệt để bởi mức độ tiếp nhận ảnh hưởng đó trên từng phương diện là tương đối đồng đều.

 

3.1. Về kịch bản :

Nguyễn Đình Nghị tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực trước hết là ở khâu sáng tác kịch bản. Ông đã thực sự khởi xướng một cuộc cách mạng cho kịch bản Chèo về mặt đề tài. Thoát khỏi lối mòn của Chèo sân đình và Chèo văn minh, Chèo cải lương đã chuyển hướng mạnh mẽ về nội dung phản ánh, tập trung chủ yếu vào các mảng hiện thực đương đại và các vấn đề xã hội mang tính thời sự.

Cốt truyện của Chèo cải lương phần lớn được xây dựng từ những chuyện có thật, vừa mang tính phổ biến vừa mang tính điển hình cho diện mạo xã hội đương thời. Do vậy, nhân vật trong các vở diễn Chèo cải lương cũng chủ yếu là những hình mẫu con người đương thời. Lần đầu tiên trên sân khấu Chèo xuất hiện những nhân vật ông tham bà phán, thày ký, thày thông, con sen, thằng bếp…và cả ông Tây, bà đầm, Hoa kiều, cố đạo…Những tích diễn thì xoay quanh chuyện thế thái nhân tình, chuyện tệ nạn xã hội, những vấn đề thời sự nóng hổi…Những đặc điểm tiêu biểu của từng tầng lớp trong xã hội như nề nếp sinh hoạt, cung cách ứng xử, lời ăn tiếng nói…đều được tái hiện rất sát thực với đời thường. Có thể nói, hiện thực xã hội khu vực thành thị giai đoạn đầu thế kỉ 20 đã được phản ánh sinh động, rõ nét trong nhiều tác phẩm của Nguyễn Đình Nghị nói riêng và phong trào Chèo cải lương nói chung.

Đến hôm nay, hầu hết các vở diễn nói trên đã không còn tiếp tục được biểu diễn trên sân khấu, nhưng chỉ khảo sát riêng những kịch bản Chèo cải lương còn lưu lại, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy ảnh hưởng đậm nét của chủ nghĩa hiện thực, đặc biệt là trong các tác phẩm của Nguyễn Đình Nghị.

 

2. Về hình thức thể hiện (dàn dựng, biểu diễn, trang trí, phục trang…) :

Nguyễn Đình Nghị đã đề ra chủ trương “trích thực tả chân” nên đương nhiên ông mạnh tay giảm bớt tính chất ước lệ trong hình thức thể hiện tác phẩm, ngả theo xu hướng mô phỏng đời thực. Toàn bộ ngoại hình nhân vật (hoá trang, phục trang, dáng điệu) đều giống như hình mẫu có thật ngoài đời. Cách thoại gần với lời ăn tiếng nói tự nhiên. Động tác diễn xuất cũng gần với đời thường, không dùng múa hoặc các động tác cách điệu “đẹp như múa”. Trang trí sân khấu dù là cảnh nội thất hay ngoại thất đều mô phỏng cảnh thật. Thậm chí ngay cả đạo cụ cũng là những vật dụng thực ngoài đời.

Trên thực tế, mặc dù dụng ý chủ quan của Nguyễn Đình Nghị là chuyển mạnh sang khuynh hướng tả thực, nhưng các nghệ nhân trong ban hát của ông vẫn ít nhiều vận dụng lối diễn của Chèo sân đình, một phần do họ đã quá “ngấm” Chèo, một phần do Nguyễn Đình Nghị cũng không áp đặt chủ kiến cá nhân một cách thái quá. Tuy thế, mức độ “tả thực” trong hình thức thể hiện của Chèo cải lương cũng đã đẩy Chèo gần hơn với kịch Thái Tây.

Đây chính là một trong những hệ quả tiêu cực của việc tiếp nhận ảnh hưởng từ phong cách hiện thực chủ nghĩa trong sân khấu phương Tây. Vô hình trung, Nguyễn Đình Nghị đã nhắm tới hiệu quả cảm thụ tương tự như khuynh hướng tả thực trong sân khấu phưong Tây : tạo cho người xem cảm giác câu chuyện diễn ra có thật.

 

4. Cách tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực vào Chèo cải lương còn nhiều mặt hạn chế, dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực, nhưng điều đó không làm mờ đi ý nghĩa tích cực và giá trị đích thực của phương hướng cách tân Chèo do Nguyễn Đình Nghị khởi xướng.

Trên thực tế, sự thay đổi diện mạo một cách “quá tả” ở thời kỳ Chèo cải lương đã phương hại đến những giá trị cốt lõi về mặt nghệ thuật của Chèo. Nhiều nhà nghiên cứu sau này đã buộc tội Nguyễn Đình Nghị là “gieo vừng ra ngô” và chỉ ra rằng một trong những nguyên nhân quan trọng để “vừng hoá ra ngô” là sự tiếp thu những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực một cách thiếu khoa học. Xin dành lời bàn về vấn đề này trong một chuyên đề khác, riêng trong chuyên đề này chúng tôi xin khẳng định rằng mức độ thành công của một cuộc cách tân không ảnh hưởng nhiều đến ý nghĩa và giá trị đích thực của nó. Nguyễn Đình Nghị đã có nhiều bước sai lầm khi đi sâu vào các “ngóc ngách”, nhưng hướng đi chung  mà ông gợi mở là hoàn toàn đúng đắn. Việc tiếp nhận ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực để tăng thêm sức sống cho nghệ thuật Chèo đã chứng minh giá trị của nó trong lịch sử phát triển sân khấu Chèo.

Trước hết, việc tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực đã tạo ra bước chuyển biến và phát triển Chèo trên phương diện đề tài, mở rộng sân khấu Chèo tới đề tài lịch sử và đề tài đương đại. Cú bứt phá mạnh mẽ về mặt đề tài của Chèo cải lương đã mở ra một chương mới trong tiến trình phát triển nghệ thuật Chèo, gieo hạt mầm cho sự sinh sôi của hàng trăm tác phẩm Chèo trong các giai đoạn kế tiếp. Ngày nay, có thể nhận thấy sân khấu Chèo đã xuất hiện các tác phẩm thuộc đủ loại đề tài, từ lịch sử, dã sử, dân gian cho đến hiện đại. Thành quả ấy bắt nguồn từ bước đột phá đầu tiên của Nguyễn Đình Nghị.

Việc mạnh dạn tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực cũng là bước tiến quan trọng để phát triển sân khấu Chèo từ chỗ là sân khấu giáo huấn chuyển mạnh, chuyển dứt khoát sang sân khấu phản ánh hiện thực xã hội mang tính luận đề kết hợp với tính chất giáo huấn của Chèo cổ. Điều này không chỉ giúp sân khấu Chèo phong phú hoá giá trị nội dung tư tưởng của các tác phẩm mà còn góp phần khẳng định con đường phát triển đúng đắn của Chèo là hướng nội dung phản ánh vào cuộc sống đương đại, con người đương đại.

Những thành công và hạn chế của Chèo cải lương trong quá trình tiếp nhận ảnh hưởng của kịch nói phương Tây, trong đó có sự tiếp nhận chủ nghĩa hiện thực, cũng để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho Chèo hiện đại nửa sau thế kỷ 20 trong việc tiếp nhận có chọn lọc ảnh hưởng của kịch nói phuơng Tây, đặc biệt là thể hệ Stanixlapxki. Nguyễn Đình Nghị và các cộng sự của ông chưa được trang bị vốn liếng lý luận nghệ thuật một cách đầy đủ và có hệ thống. Vì vậy, cách tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực của Chèo cải lương có phần “quá tả”, dẫn đến hệ quả tiêu cực là làm phai nhạt bản sắc Chèo. Đó là một bài học đắt giá. Những thử nghiệm cách tân ấy còn để lại một kinh nghiệm nữa là : khi tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực từ sân khấu phương Tây thì nên chọn “nguồn” nào là thích hợp nhất với Chèo ?. Lịch sử phát triển sân khấu Chèo từ sau Cách mạng Tháng Tám đến nay đã khẳng định “nguồn” thích hợp nhất chính là thể hệ Xtanixlapxki. Nhưng ở thời kỳ của Nguyễn Đình Nghị, nếu đòi hỏi thế hệ ông phải tìm ra câu trả lời ấy thì quả là không tưởng.

Với việc mạnh dạn tiếp nhận những ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực, Nguyễn Đình Nghị là người gợi mở một trong những hướng đi quan trọng để phát triển nghệ thuật Chèo. Tiếp bước ông, những người làm Chèo ở các thế hệ sau đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm và đạt được nhiều thành công. Nguyễn Đình Nghị đã đặt nền móng cho việc khẳng định con đường phát triển tất yếu của Chèo là hoà nhịp với hơi thở của thời đại, hướng tới các giá trị thẩm mĩ mang tính đương đại.