Nghệ thuật tranh sơn mài Việt Nam: Lớp trẻ thiếu tự tin?

9887phong-canh---Nguyen-Gia-Tri-(-1098---1993)---Son-Mai-(-1939)-155,5-x-400

VH- Sơn mài như một cô gái duyên dáng, mê hồn nhưng lại đỏng đảnh, khó chiều. Nghệ sĩ bước vào thế giới của sơn mài vì vậy cũng cần phải có dũng khí.

Nhận định nghệ thuật tranh sơn mài truyền thống Việt Nam đang dần dần mai một, nhiều thách thức đặt ra đối với loại hình nghệ thuật này là nội dung được các chuyên gia mỹ thuật Việt Nam và quốc tế nhấn mạnh tại cuộc tọa đàm Tranh sơn mài: chất liệu và nghệ thuật do Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Viện Goethe tổ chức ngày 13.6 tại Hà Nội.

Sơn mài Việt sẽ đi đâu?

Câu hỏi được đặt ra bởi chuyên gia Hà Lan – TS Dave Van Gompel, người tự nhận đã “nảy sinh tình yêu đối với đồ sơn mài châu Á”. Thời gian làm việc với tư cách người tu sửa đồ cổ tại Bảo tàng Rijksmuseum of Amsterdam, ông đã mê mẩn nhiều đồ sơn mài châu Á, trong đó có Việt Nam. “Nhưng sau này, trong quá trình nghiên cứu của mình, tôi nhận ra rằng, các quốc gia có truyền thống sơn mài dường như đang đứng giữa ngã ba đường và đối diện với câu hỏi: “Chúng ta sẽ đi đâu từ đây?”. Tôi chắc rằng sơn mài Việt Nam cũng như sơn mài Nhật Bản mà tôi đã từng nghiên cứu, đang phải đối diện với nhiều khó khăn, thách thức”, chuyên gia Hà Lan nhận định.

TS Dave Van Gompel đúc kết, thách thức đầu tiên là sự già hóa nhanh chóng của những người làm sơn mài. Những họa sĩ trẻ ngày nay không còn tự tin rằng họ có thể sống được với nghề sơn mài và chuyển ra những thành phố lớn để tìm kiếm công việc. Ngoài ra, còn có nhiều thách thức khác như: chi phí gia tăng và sự khan hiếm nguyên liệu và công cụ; thiếu việc truyền dạy khiến cho công chúng không hiểu biết nhiều về sơn mài tự nhiên và không thể phân biệt được đồ làm bằng tay và đồ sản xuất từ nhà máy; khoảng cách ngày càng lớn giữa sơn mài thủ công và nghệ thuật…

Tôn vinh nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam như một nét đẹp tự hào của người Việt trong mắt bạn bè quốc tế, PGS. TS Đặng Mai Anh (Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp) cũng không quên lo lắng bởi những nét đẹp này trong thực tế đang cần thiết được lưu giữ và bảo tồn. Bà cho rằng, sơn mài truyền thống mang niềm kiêu hãnh Việt Nam cần được lưu giữ dài lâu để không bị hỏng, cong vênh do những tác động của thời tiết, khí hậu, mối mọt.

Ở góc độ nghiên cứu, theo ThS Vũ Tuấn Dũng (Trường CĐ Sư phạm TW), những người làm công tác nghiên cứu về sơn mài truyền thống Việt Nam hiện nay quá mỏng và thiếu. Cho đến nay, Việt Nam vẫn chưa có tác phẩm nào nghiên cứu sâu về sơn ta của các tác giả trong nước mà vẫn dùng các nguồn tư liệu nước ngoài là chủ yếu. Bên cạnh đó, lực lượng họa sĩ sơn mài Việt Nam hiện nay khá đông nhưng rất thiếu những tác giả có nền tảng căn bản. Nếu nhìn ở góc độ vĩ mô, một nền nghệ thuật không lưu tâm đến cội nguồn căn bản sẽ mất phương hướng và dễ đánh mất mình.

Cũng theo ông Vũ Tuấn Dũng, số lượng họa sĩ sơn mài Việt Nam tuy có đến vài trăm người trên cả nước nhưng đội ngũ chuyên nghiệp, coi sơn ta là chất liệu chính và sử dụng hoàn toàn nhựa sơn ta thì rất hiếm, chỉ khoảng 20- 30 người.

Để sơn mài là thương hiệu của hội họa Việt Nam

Mặc dù là loại hình nghệ thuật độc đáo của Việt Nam song trước thực tế hiện nay, các chuyên gia cũng rất trăn trở khi những người tâm huyết với nghề sơn ta truyền thống đang phải bất lực đứng nhìn hàng loạt di sản tranh sơn mài ngày một xuống cấp. Họa sĩ Phạm Chính Trung cho rằng, để những giá trị nghệ thuật quý báu này không bị biến tấu thêm, để cho những người yêu thích tranh Việt Nam và quốc tế phân biệt được dễ dàng giá trị của những bức tranh sơn mài truyền thống, đã đến lúc cần phải xây dựng những tiêu chuẩn và đăng ký thương hiệu cho sơn mài truyền thống Việt Nam, giữ cho chất liệu này là chất liệu riêng của hội họa Việt

Họa sĩ Phạm Chính Trung cũng kể câu chuyện một người nước ngoài đến Việt Nam học sơn mài truyền thống có nói lại rằng: “Nếu Việt Nam không giữ được sơn mài truyền thống thì mai kia ai muốn học sơn mài truyền thống hãy đến gặp tôi”. Ông Trung bày tỏ: “Nếu coi sơn mài truyền thống là tài sản quý giá của hội họa Việt Nam thì việc chúng ta dạy sơn mài truyền thống cho các họa sĩ nước ngoài có nên hay không? Công việc gìn giữ và phát triển sơn mài truyền thống Việt Nam không chỉ là công việc của một vài họa sĩ đam mê loại hình nghệ thuật này…”.

Những người vẽ sơn mài truyền thống ở Việt Nam hiện còn rất ít. Giới chuyên gia cũng cho rằng, để lưu giữ một ngành đã làm nên tiếng vang cho hội họa Việt Nam thì nên đầu tư và có chế độ khuyến khích để đào tạo thêm nhiều họa sĩ vẽ sơn mài.

Nhà nghiên cứu phê bình mỹ thuật Phạm Trung lưu ý, trước đòi hỏi từ thực tế, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam cần hoàn thiện và bổ sung, thành lập nhóm chuyên gia của bảo tàng chuyên về sơn mài có khả năng giám định, phục chế các sản phẩm, tranh liên quan đến chất liệu sơn ta và sơn mài. Những chuyên gia này cần có những máy móc hỗ trợ kỹ thuật cần thiết, am hiểu kỹ thuật sâu về nghề.

Họa sĩ Lê Quốc Huy (Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) cho rằng, trước thực tế nghệ thuật tạo hình thế kỷ XX đang chứng kiến những đổi thay to lớn trong việc nhìn nhận, đánh giá các tác phẩm nghệ thuật thì sơn mài cũng cần có những tìm tòi, giải pháp và cách tân, lạ hơn nữa. Qua đó mới có thể đáp ứng nhu cầu nội tại của nghệ thuật đương đại Việt Nam nói chung, sơn mài Việt Nam nói riêng. 

 MỘC MIÊN – Báo Điện tử Văn hóa