Kết thúc Liên hoan tiếng hát dân ca và những gì còn lại…

Hai đêm chung kết đã khép lại cuộc hành trình hơn ba tháng đầy mầu sắc và ôm chứa những giá trị văn hóa không dễ đo đếm được của Liên hoan tiếng hát dân ca toàn quốc 2005, do Ðài Truyền hình Việt Nam phối hợp với Bộ Văn hóa – Thông tin và Hội Văn nghệ dân gian tổ chức từ tháng 5-2005.
Có lẽ chưa bao giờ dân ca Việt Nam lại có được một cuộc trình diễn quy mô và hoành tráng như thế. Với mô hình tổ chức gần giống như cuộc hành trình của Sao Mai – Ðiểm hẹn, Liên hoan đã có tám chương trình chung kết được tổ chức tại tám khu vực trong cả nước, và truyền hình trực tiếp vào các tối thứ bảy, từ cuối tháng 5-2005.

Tham gia biểu diễn trong Liên hoan, bên cạnh các nghệ nhân của các vùng miền có độ tuổi từ 20-60, có vốn âm nhạc dân gian rộng và độc đáo, còn có các nghệ sĩ trẻ của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp của các địa phương. Từ sân khấu của Liên hoan, Ban tổ chức hy vọng sẽ lựa chọn, sàng lọc được những giọng ca có triển vọng để bồi dưỡng, đào tạo thành những đại diện tiêu biểu cho dòng nhạc dân ca, góp phần đưa dân ca chiếm lĩnh vị trí xứng đáng trong đời sống xã hội.

Gần 700 nghệ nhân, nghệ sĩ đại diện cho 29 dân tộc anh em từ 56 tỉnh, thành trong cả nước đã làm nên một cuộc trình diễn đầy mầu sắc và ấn tượng, giới thiệu với công chúng cả nước những làn điệu dân ca thấm đẫm nhân tình, kết tinh từ những nét văn hóa đặc sắc nhất của đời sống tinh thần mỗi dân tộc. Từ những câu hò, điệu hát ru, điệu lý, các hình thức diễn xướng cộng đồng… các tiết mục biểu diễn trong Liên hoan còn giới thiệu với người xem những nét tiêu biểu trong sinh hoạt văn hóa của mỗi tộc người, thông qua các hình thức sinh hoạt lễ hội, trang phục và nhạc cụ. Liên hoan không chỉ tạo nên một sân chơi sang trọng và hoành tráng cho loại hình dân ca đang có nguy cơ mai một, làm nên một ngày hội biểu dương lực lượng đầy thuyết phục của các giá trị văn hóa truyền thống lâu đời của dân tộc, mà còn tạo điều kiện cho các nghệ nhân, nghệ sĩ các vùng, miền giao lưu và tìm hiểu những giá trị độc đáo trong văn hóa của các dân tộc anh em. Trong một xã hội đang hiện đại hóa với tốc độ chóng mặt, thì sự nhiệt tâm, gắng gỏi của những người làm công tác tổ chức là vô cùng đáng quý, đáng trân trọng và cần được tiếp nối, nhân rộng.

Khép lại trong dư âm lưu luyến, rất nhiều câu hỏi đang được “mở ra” đối với những người làm công tác văn hóa, nhất là văn hóa truyền thống. Ðặt mục tiêu hướng vào giới trẻ, và được ưu tiên phát sóng trong “giờ vàng” của ngày nghỉ cuối tuần, các chương trình trong Liên hoan, ít nhiều đã thu hút được sự quan tâm của dư luận xã hội.

Tuy nhiên, dường như các nhà tổ chức đã quá chú tâm vào vấn đề hình thức biểu diễn, mà chưa thật sự đào sâu những tầng văn hóa ẩn chứa bên trong mỗi làn điệu, lời ca, nên đã sân khấu hóa tất cả các loại hình, đưa tất cả các làn điệu vào chung một sàn diễn với phông màn, nhạc cụ, trong khi dân ca vốn được sản sinh và nuôi dưỡng trong môi trường tự nhiên, gắn bó chặt chẽ và bảo lưu sức sống trong cuộc sống đời thường.

Bổ khuyết vào sự thiếu hụt đó, các nhà tổ chức đã dụng công xây dựng nhiều phóng sự về đời sống thực của các làn điệu, chuyển tải phần nào thông điệp nhân văn từ mỗi loại hình. Người xem có thể vẫn rất trân trọng những nghệ nhân cao tuổi đến từ những miền đất xa xôi, và sẵn sàng đón nhận những thông điệp văn hóa mà họ chuyển tải, nhưng vì trên sân khấu rực rỡ đèn mầu, họ đã không thể hiện được hết sự hồn nhiên, trong sáng và phong thái tự tin vốn có. Sức hấp dẫn, vì thế, chưa hẳn đã tròn đầy.

Ðể làm nên cuộc hành trình hiếm có của mình, các nhà tổ chức Liên hoan đã tìm kiếm, và phát hiện không ít những làn điệu, và các nghệ nhân vốn vẫn còn ẩn khuất sau những thôn làng yên ả. Một cuộc tổng kiểm kê, dẫu chưa trọn vẹn, cũng là rất đáng quý và không phải nơi nào cũng có điều kiện thực hiện được. Nhưng nếu không nhanh tay và cẩn trọng, các địa phương sẽ nhanh chóng để mất những giá trị vừa được khơi dậy, bởi thời gian và sự thờ ơ của con người hiện đại có sức mài mòn, tàn phá ghê gớm các giá trị văn hóa, nhất là văn hóa phi vật thể, vốn tồn tại và phát triển gắn chặt với những tên tuổi nghệ nhân.

Trên cơ sở những kết quả vừa thu được, một chiến lược đầu tư, đào tạo và bảo tồn các làn điệu dân ca, nếu được làm bài bản và chặt chẽ, có tính khoa học, sẽ giúp bảo lưu và phổ biến dân ca đến đông đảo quần chúng. Cũng như những giọng hát dân ca được đánh giá cao tại Liên hoan, nếu được quan tâm chu đáo, có thể trở thành những đại diện tiêu biểu, góp phần nhân rộng sức sống của loại hình âm nhạc lâu đời, giàu sức sống và tiềm ẩn nét đặc trưng dân tộc này.